Gród Daniela Romanowicza na wystawie

Wystawę historyczną otwiera moduł poświęcony prehistorii okolic Chełma: najstarszym śladom pobytu człowieka oraz osadnictwu z czasów neolitu, epoki brązu i epoki żelaza. Ta sama część opowiada o wieży i osadzie w Bieławinie.

Drugi moduł przenosi do średniowiecza, gdy Chełm, związany początkowo prawdopodobnie z tak zwanymi Grodami Czerwieńskimi, w XIII wieku znalazł się w granicach Księstwa Halicko-Włodzimierskiego. Za sprawą księcia Daniela Romanowicza stał się jednym z głównych ośrodków nad Bugiem i pełnił rolę stolicy księstwa. Obok potężnego założenia rezydencjonalno-obronnego u podnóża wzgórza powstała osada, zalążek przyszłego miasta.

Kolejne stulecia osłabiły znaczenie grodu, lecz osada przetrwała i przyciągała osadników z Rusi i Polski. Trzeci moduł pokazuje, jak w 1387 roku królowa Jadwiga włączyła Chełm wraz z Rusią Halicką do Polski, a w 1392 roku Władysław Jagiełło nadał miastu prawo magdeburskie. Chełm leżał na pograniczu wschodniej i zachodniej Słowiańszczyzny, pod wpływami katolicyzmu i prawosławia, a o te ziemie rywalizowały Polska, Ruś, Litwa i Węgry.