Goryl nizinny zachodni

Goryl nizinny zachodni (Gorilla gorilla gorilla) jest jednym z podgatunków goryla zachodniego. Należy do rodziny człowiekowatych, podobnie jak orangutany, szympansy i człowiek. Wśród goryli wyróżnia się dwa gatunki: zachodniego i wschodniego. Znane z górskich lasów Afryki goryle górskie należą do tego drugiego gatunku. To istotne rozróżnienie, ponieważ ich środowisko, dieta i niektóre zachowania różnią się od tych obserwowanych u goryli nizinnych zachodnich. 1

Budowa ciała i srebrzysty grzbiet

U goryli wyraźnie zaznacza się dymorfizm płciowy, czyli różnica w wyglądzie i rozmiarach samców oraz samic. Dorosłe samce żyjące na wolności ważą zwykle około 140-160 kilogramów, a samice około 70-110 kilogramów. Srebrzyste włosy na grzbiecie samca pojawiają się wraz z dojrzewaniem. Nie oznaczają więc po prostu starości, choć potocznie mogą kojarzyć się z siwizną człowieka. 1

Duży samiec może osiągać około 1,8 metra wysokości w wyprostowanej pozycji, a rozpiętość jego ramion dochodzi do około 2,4 metra. Długie kończyny przednie, szeroka klatka piersiowa i silnie umięśniona obręcz barkowa nadają mu charakterystyczną sylwetkę. Wyraźne wyniesienie na szczycie czaszki dorosłego samca wiąże się z rozbudowanymi przyczepami mięśni poruszających żuchwą.

Sierść może mieć odcień ciemnoszary, brunatny lub niemal czarny. Twarz pozostaje w dużej części nieowłosiona. Układ zmarszczek i kształt nosa różnią się między osobnikami, dzięki czemu badacze mogą wykorzystywać je do rozpoznawania poszczególnych zwierząt. 2

Życie w lesie Afryki Środkowej

Goryle nizinne zachodnie zamieszkują lasy Afryki Środkowej, między innymi w Gabonie, Kamerunie i Republice Konga. Korzystają zarówno z lasów na suchszym podłożu, jak i z terenów podmokłych. Ich środowisko nie jest jednolitą ścianą zieleni. Tworzą je różne typy roślinności, miejsca owocowania drzew, zarośla oraz otwarte, wilgotne polany.

Dostępność pokarmu zmienia się w ciągu roku. Dlatego goryle muszą odnajdywać odpowiednie miejsca żerowania i dostosowywać sposób korzystania z lasu do sezonu. Poznanie ich zachowania wymaga wieloletnich obserwacji, ponieważ obraz uzyskany w jednym miejscu lub miesiącu może nie oddawać całej różnorodności życia tych zwierząt. 3

Na ziemi i w koronach drzew

Na ziemi goryle poruszają się przede wszystkim na czterech kończynach. Ciężar przedniej części ciała opierają na grzbietowej powierzchni zgiętych palców dłoni. Ten sposób chodzenia określa się angielskim terminem knuckle-walking.

Potrafią również sprawnie się wspinać. Szczególnie często robią to młode osobniki oraz samice, które wchodzą na drzewa między innymi w poszukiwaniu pokarmu. Duża masa dorosłych samców ogranicza wybór gałęzi zdolnych utrzymać ich ciężar. Sprawność goryla warto więc oceniać z uwzględnieniem jego wieku, rozmiarów i rodzaju podpór, z których korzysta.

Dzień obejmuje żerowanie, przemieszczanie się i odpoczynek. Na noc goryle przygotowują gniazda z roślinności, na ziemi lub na drzewach. Takie legowisko zwykle służy przez jedną noc. 4

Dieta i trawienie

Podstawę diety stanowią rośliny: owoce, liście, pędy, rdzenie łodyg i inne dostępne części roślin. Udział poszczególnych składników zależy od siedliska oraz sezonu. Gdy owoców jest mniej, większego znaczenia nabierają inne źródła pokarmu. Uzupełnieniem diety mogą być bezkręgowce, w tym mrówki i termity.

Rośliny różnią się wartością odżywczą i zawartością włókna. Soczysty owoc oraz łodyga wymagają od układu pokarmowego innego sposobu przetwarzania. W trawieniu włóknistego pokarmu pomagają mikroorganizmy zasiedlające końcowy odcinek przewodu pokarmowego. Fermentacja mikrobiologiczna w jelicie ślepym i grubym umożliwia wykorzystanie części składników, których zwierzę nie rozłożyłoby samymi własnymi enzymami.

Ważne są także rośliny wodne i bagienne. Niektóre dostarczają łatwo dostępnych składników odżywczych i minerałów, dlatego leśne polany mogą stanowić wartościowe miejsca żerowania. 5

Grupa i relacje społeczne

Typowa grupa obejmuje jednego dorosłego, srebrnogrzbietego samca, kilka samic oraz ich potomstwo. Jej skład może się jednak zmieniać. Dorastające osobniki opuszczają grupę urodzenia, a samice mogą przechodzić między grupami. Samce przed utworzeniem własnej grupy często żyją samotnie.

Relacje podtrzymywane są przez bliskość, dotyk, zabawę i komunikację. Młode goryle biegają, wspinają się i siłują. Przestrzeń wykorzystywana przez jedną grupę może nakładać się na obszary użytkowane przez inne. Nie należy więc wyobrażać sobie lasu jako zbioru ściśle odgrodzonych terytoriów, których granice są stale bronione. 4

Dlaczego goryle wydają dźwięki podczas jedzenia?

Jednym z interesujących zachowań jest ciche pomrukiwanie lub wydawanie dźwięków przypominających śpiew podczas żerowania. W badaniu dwóch dzikich grup goryli nizinnych zachodnich w Mondika w Republice Konga takie odgłosy częściej rejestrowano u dorosłych osobników i samców. Częstotliwość ich wydawania zależała również od rodzaju spożywanego pokarmu.

Nie oznacza to jednak, że potrafimy przełożyć każdy pomruk na ludzkie „to mi smakuje”. Autorzy badania rozważali między innymi możliwość, że dźwięki pomagają koordynować wspólne żerowanie. Ich funkcja nie została ostatecznie rozstrzygnięta. To dobry przykład różnicy między obserwacją zachowania a interpretacją jego znaczenia: słyszymy odgłos i znamy okoliczności, ale motywacji zwierzęcia nie możemy odczytać bezpośrednio. 6

Narzędzia i rozwiązywanie problemów

W 2005 roku opublikowano opis dwóch obserwacji używania narzędzi przez dzikie goryle nizinne zachodnie na polanie Mbeli Bai w Republice Konga.

Samica nazwana przez badaczy Leah używała gałęzi podczas wchodzenia do wody. Jej zachowanie wskazywało na sprawdzanie głębokości lub stabilności podłoża oraz podpieranie się podczas przemieszczania. Inna samica, Efi, wykorzystała oderwany fragment pnia jako podporę podczas zbierania pokarmu, a następnie ułożyła go na grząskim podłożu i przeszła po nim.

Znaczenie tych obserwacji polega na udokumentowaniu elastycznego wykorzystania przedmiotów w naturalnym środowisku. Nie dowodzą one, że wszystkie goryle regularnie posługują się kijami. Pokazują natomiast, że przynajmniej niektóre osobniki potrafią zastosować dostępny przedmiot do rozwiązania konkretnego problemu. 7

Zagrożenia i ochrona

Goryl nizinny zachodni jest uznawany za podgatunek krytycznie zagrożony wyginięciem. Do najważniejszych zagrożeń należą polowania, degradacja i utrata siedlisk oraz choroby, w tym epidemie wywoływane przez wirus Ebola. Drogi i inne przekształcenia krajobrazu mogą zwiększać dostęp ludzi do wcześniej trudno osiągalnych fragmentów lasu.

Ochrona wymaga zachowania odpowiednio dużych obszarów siedlisk, ograniczania polowań, monitorowania populacji i współpracy z lokalnymi społecznościami. Sam fakt istnienia rozległego lasu nie gwarantuje bezpieczeństwa zwierząt, jeśli nie są ograniczane pozostałe zagrożenia. 3

Goryle pod opieką człowieka

W ogrodzie zoologicznym znaczenie mają odpowiednie relacje społeczne, zróżnicowana przestrzeń i możliwość wykonywania naturalnych czynności. Konstrukcje do wspinania, miejsca odpoczynku oraz różne sposoby podawania pokarmu pozwalają zwierzętom korzystać z otoczenia na wiele sposobów. Ważna jest również możliwość wycofania się z widoku publiczności.

Europejskie ogrody współpracują w ramach programu EEP, koordynując opiekę nad populacją goryli i decyzje hodowlane. Działania prowadzone w ogrodach powinny być powiązane z ochroną zwierząt oraz ich siedlisk w Afryce. 1

Źródła

1. EAZA, Best Practice Guidelines for Western Lowland Gorilla, wydanie trzecie, 2024. Wytyczne dotyczące biologii, opieki i zarządzania populacją. Dokument PDF.
2. Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute, Western lowland gorilla. Charakterystyka podgatunku.
3. Western Gorilla, Western Lowland Gorilla. Występowanie i zagrożenia.
4. San Diego Zoo Wildlife Alliance Library, Western Lowland Gorilla: Behavior & Ecology. Zachowanie i ekologia.
5. San Diego Zoo Wildlife Alliance Library, Western Lowland Gorilla: Diet & Feeding. Odżywianie i trawienie.
6. Luef E.M., Breuer T., Pika S., 2016, Food-Associated Calling in Gorillas (Gorilla g. gorilla) in the Wild, „PLOS ONE”, 11(2), e0144197. Artykuł naukowy.
7. Breuer T., Ndoundou-Hockemba M., Fishlock V., 2005, First Observation of Tool Use in Wild Gorillas, „PLOS Biology”, 3(11), e380. Artykuł naukowy.

Goryl nizinny zachodni to prawdziwy leśny olbrzym. Dorosły samiec może ważyć więcej niż dwoje dorosłych ludzi, a jego rozłożone ramiona sięgają na szerokość aż dwóch metrów i czterdziestu centymetrów! Ma ciemną sierść, długie ręce i chwytne stopy. Mieszka w ciepłych, wilgotnych lasach Afryki Środkowej.

Co taki olbrzym ma na obiad? Przede wszystkim rośliny: owoce, liście, pędy i nasiona. Czasem zjada też mrówki i termity. A podczas posiłku zdarza mu się wydawać ciche dźwięki przypominające nucenie lub śpiew. Naukowcy słyszeli je u goryli żyjących na wolności, szczególnie u dorosłych samców.

Po ziemi goryl chodzi zwykle na czterech kończynach, podpierając się zgiętymi palcami dłoni. Potrafi też wspiąć się na drzewo, na przykład po owoce. Gałęzi chwyta się rękami i stopami. Wyobraź sobie, że twoje stopy pomagają ci przytrzymywać się gałęzi tak jak dłonie! Młodym, lżejszym gorylom łatwiej poruszać się wśród konarów.

Goryle żyją w rodzinnych grupach. Zwykle jest w nich duży samiec ze srebrzystą sierścią na grzbiecie, kilka samic i młode. Mały goryl najpierw podróżuje przytulony do mamy, a później jeździ na jej plecach. Pod jej opieką poznaje otaczający go świat.

Niestety, goryle potrzebują ochrony. Lasy, w których mieszkają i znajdują jedzenie, są wycinane. Zagrażają im również kłusownicy i choroby. Ochrona ich leśnego domu pomaga ocalić także wiele innych zwierząt i roślin.