Relikty romańskiego kościoła

W północnej ścianie obecnego kościoła zachował się fragment romańskiego muru, widoczny od strony krużganków. Według współczesnych historyków klasztor i romański kościół na Łysej Górze ufundował Bolesław Krzywousty w latach 1102-1138. Pierwsi gospodarze, benedyktyni, poświęcili świątynię Trójcy Świętej. Klasztor stanął na szczycie otoczonym przedchrześcijańskimi kamiennymi wałami, dziś chronionymi razem z opactwem jako zabytek.

Dawna tradycja, powtarzana między innymi przez Jana Długosza, przesuwała fundację aż do roku 1006 i czasów Bolesława Chrobrego. Dokument z 1427 roku wymienia jako fundatorów księcia Bolesława i rycerza Wojsława. Imię fundatora pojawiło się też w samych murach: gdy w XVIII wieku rozbierano stary kościół, w fundamentach znaleziono monety z napisem „Boleslaus”.

Od XV wieku, gdy sławę przyniosły opactwu relikwie, zamiast wezwania Trójcy Świętej zaczęto używać nazwy Święty Krzyż. Benedyktyni gospodarowali na szczycie do kasaty opactwa w 1819 roku.

Klasztor wielokrotnie niszczono: napadali go Tatarzy w 1241 i 1260 roku, w 1370 roku złupili go Litwini, a w 1655 roku Szwedzi splądrowali kościół i zabili zakonników. Za każdym razem mnisi odbudowywali opactwo na szczycie Łysej Góry.